Mübadeleden göçe: Köylerin nüfusu nasıl azaldı?

Mübadele, göç, ekonomik koşullar ve doğal afetler, Türkiye'deki bazı köylerin zamanla boşalmasına yol açtı. Muğla ve İzmir'deki Kayaköy, Lübbey, Sazak ve Sandıma'da bugün terk edilmiş evler ve geçmiş yaşamın izleri görülebiliyor.

Muğla'nın Fethiye ilçesindeki Kayaköy'ün eski adı Levissi. 1923 nüfus mübadelesinden önce önemli bir Rum yerleşimi olan köyde yaşayan Rumlar mübadeleyle Yunanistan'a göç etti; bölgeye Batı Trakya'dan Türk aileler yerleştirildi.

Su sıkıntısı ve yaşam koşulları nedeniyle yeni gelen ailelerin önemli bölümü Kayaköy'de kalıcı olmadı ve eski yerleşim zamanla büyük ölçüde boşaldı. Köyde geçmişte yaklaşık 3 bin 500 ev, iki büyük kilise, çok sayıda küçük şapel ve okul yapısı bulunuyordu.

İzmir'in Ödemiş ilçesindeki Lübbey ise mübadeleyle değil, yıllar içinde yaşanan göçle boşaldı. Altyapı eksiklikleri ile eğitim ve iş imkânlarının sınırlılığı nedeniyle aileler başka yerlere taşındı; birçoğu yaklaşık 7-8 kilometre uzaktaki Çamyayla'ya yerleşti.

Lübbey'de bugün yalnızca üç evde yaşam sürüyor. Kültür ve Turizm Bakanlığınca kentsel sit alanı ilan edilen köyde 44 sivil mimari örneği ve dört anıtsal yapı bulunuyor.

İzmir'in Karaburun ilçesinde, Sakız Adası'nın karşısındaki yamaçlarda yer alan Sazak'ta mübadele öncesinde ağırlıklı olarak Rum nüfus yaşıyordu. Zeytincilik, bağcılık ve şarapçılığın geliştiği köy 1923'te terk edildi; belediye, şiddetli bir depremin ardından yerleşimin tamamen yıkıldığını belirtiyor.

Mübadele öncesinde Sazak'ta 100'ü Rum, 20'si Türk aileye ait toplam 120 hane bulunduğu aktarılıyor. Bugün köyde taş ev kalıntıları ve eski yapılardan kalan mimari unsurlar görülebiliyor.

Muğla'nın Bodrum ilçesinde, Yalıkavak yakınlarındaki Sandıma yaklaşık 600 yıllık geçmişe sahip. Tarım ve hayvancılıkla geçinen köy sakinleri 1950 ve 1960'lı yıllardan itibaren başka yerlere göç etti; yerleşimde bugün yaklaşık 150 ev ayakta, ayrıca taş mimari, tarım terasları, eski çeşmeler ve savunma yapıları bulunuyor.