Mantıksızlığı fark etmek davranışı değiştirmiyor

Bilimsel kanıt bulunmamasına rağmen kara kediyi uğursuz saymak, tahtaya vurmak ya da sınava uğurlu kalemle girmek gibi davranışlar sürüyor. Chicago Üniversitesi’nden psikolog Jane L. Risen, 2016’da Psychological Review dergisinde yayımlanan çalışmasında, insanların mantıksız buldukları batıl inançların etkisinde neden kalabildiğini inceledi.

Batıl inanç; belirli davranışların, nesnelerin veya olayların kanıtlanmış bir neden-sonuç ilişkisi olmadığı hâlde şans ya da uğursuzluk getirdiğine inanmaktır. Kara kedinin önünden geçmenin kötü şans getireceğini düşünmek ve 13 sayısını uğursuz kabul etmek bu inançlara örnek gösteriliyor.

Risen’ın Believing What We Do Not Believe: Acquiescence to Superstitious Beliefs and Other Powerful Intuitions başlıklı çalışması, kişinin bir düşüncenin mantıksız olduğunu fark etmesinin onu her zaman düzeltmeye yetmediğine dikkat çekiyor. Risen bu durumu “acquiescence” kavramıyla açıklıyor: İnsan, yanlış bulduğu bir düşüncenin etkisiyle davranmayı sürdürebiliyor.

Çalışmada bu çelişki, zihnin hızlı ve otomatik sezgileriyle daha yavaş, bilinçli ve analitik değerlendirmeleri arasındaki fark üzerinden ele alınıyor. Örneğin bir futbol taraftarı, uğurlu formasının takımının kazanma ihtimalini değiştirmeyeceğini bilse de formayı giymediğinde huzursuz hissedebiliyor.

Benzer biçimde, kişi tahtaya vurmanın kötü bir olayın gerçekleşmesini engellemeyeceğini biliyor olabilir; buna rağmen bu davranışı sürdürebilir. Risen’ın araştırması, batıl inançların etkisinin yalnızca kişinin neye inandığıyla değil, sezgilerinin davranışlarına nasıl yön verdiğiyle de ilişkili olduğunu ortaya koyuyor.